ورود به عصر فناوری‌های نوین و همگرایی پیچیده میان علوم فیزیک کوانتوم، زیست‌شناسی سلولی و مهندسی پزشکی، ابزارهایی را در اختیار جوامع بشری قرار داده است که تا چند دهه پیش تنها در قلمرو نظریه‌های بنیادین جای می‌گرفتند.


یکی از این فناوری‌های تحول‌آفرین که به عنوان یک کاتالیزور در انقلاب علمی قرن بیست و یکم شناخته می‌شود، «پلاسمای سرد» (Cold Plasma) یا پلاسمای غیرحرارتی اتمسفری است. این فناوری که ریشه در دستاوردهای مهندسی هسته‌ای و فیزیک ذرات دارد، امروزه مرزهای درمان بیماری‌های صعب‌العلاج، تصفیه آلاینده‌های مهلک زیست‌محیطی و تضمین امنیت غذایی را به طور بنیادین دگرگون کرده است.

تحلیل‌های تخصصی نشان می‌دهد که تسلط بر این فناوری، به مثابه دستیابی به یک اهرم قدرت نرم در ژئوپلیتیک علم و فناوری است. در این گزارش به بررسی ماهیت فیزیکی پلاسما، کاربردهای استراتژیک آن در صنایع مختلف، اطلس جهانی پیشگامان این عرصه و به طور ویژه، دستاوردهای چشمگیر، بومی‌سازی شده و غرورآفرین جمهوری اسلامی ایران در توسعه صنعتی و بالینی این فناوری می‌پردازیم.


پلاسما چیست و چگونه عمل می‌کند؟


برای درک عمق استراتژیک فناوری پلاسما، ابتدا باید به ساختار ماده و ترمودینامیک آن نگاهی انداخت. در علم فیزیک، پلاسما به عنوان «حالت چهارم ماده» شناخته می‌شود؛ حالتی که در یک زنجیره انرژی پس از جامد، مایع و گاز قرار می‌گیرد.


هرگاه به یک گاز، انرژی حرارتی یا الکتریکی کنترل‌شده و شدیدی اعمال شود، ساختار اتمی آن دچار گسیختگی شده و الکترون‌ها از مدار اتمی خود جدا می‌شوند. نتیجه این فرآیند، شکل‌گیری یک محیط یونیزه به شدت فعال و دینامیک است که مخلوطی از یون‌های مثبت، الکترون‌های آزاد، رادیکال‌های آزاد و فوتون‌ها را در بر می‌گیرد. مشاهدات اخترفیزیکی اثبات کرده‌اند که بیش از 99 درصد از جرم مرئی جهان هستی (از جمله ستارگان، سحابی‌ها و تاج خورشیدی) از پلاسما تشکیل شده است.


در حوزه کاربردهای مهندسی و صنعتی، پلاسماها به دو دسته کلان «پلاسمای حرارتی» (Thermal Plasma) و «پلاسمای غیرحرارتی یا سرد» (Non-Thermal/Cold Plasma) طبقه‌بندی می‌شوند. پلاسمای حرارتی دارای تعادل ترمودینامیکی است و دمای آن به هزاران درجه سانتی‌گراد می‌رسد که کاربرد آن را به صنایعی نظیر جوشکاری قوس الکتریکی، برش فلزات و متالورژی محدود می‌کند.


با این حال، بزرگترین نقطه عطف در تاریخ علوم کاربردی، ظهور پلاسمای غیرحرارتی اتمسفری (Cold Atmospheric Plasma - CAP) بود. در این ساختار منحصربه‌فرد، تنها الکترون‌های بسیار سبک دارای انرژی و دمای بالایی هستند، در حالی که یون‌ها و اتم‌های سنگین‌ترِ گاز حامل، در دمای محیط (حدود 25 تا 40 درجه سانتی‌گراد) باقی می‌مانند.


این عدم تعادل حرارتی به این معناست که پلاسمای سرد می‌تواند مجموعه‌ای قدرتمند از گونه‌های فعال اکسیژن و نیتروژن (RONS)، پرتوهای فرابنفش ضعیف (UV) و میدان‌های الکترومغناطیسی موضعی را در دمایی معادل دمای بدن انسان تولید کند. همین ویژگی بی‌نظیر، امکان تماس مستقیم و ایمن پلاسما با بافت‌های زنده انسان، پلیمرهای حساس به حرارت و سطوح بیولوژیکی را بدون ایجاد کوچکترین سوختگی یا آسیب بافتی فراهم آورده و دروازه‌ای جدید به سوی «پلاسماپزشکی» گشوده است.