یادداشت اقتصادی ـ امیرحسین تقی‌پور


عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، در سخنان اخیر خود با اشاره به تجربه مدیریت بازار ارز در سال 1397، از مداخله بانک مرکزی در اوج جهش نرخ دلار به‌عنوان یکی از نمونه‌های موفق مدیریت بازار ارز یاد کرد؛ تجربه‌ای که اکنون به‌نظر می‌رسد مبنای بخشی از سیاست ارزی فعلی بانک مرکزی نیز قرار گرفته است.


همتی با اشاره به شرایط بازار ارز در سال‌های 1397 تا 1399، افزایش نرخ دلار در آن مقطع را متأثر از تشدید تحریم‌ها و افزایش فشار انتظارات عنوان کرد و گفت؛ "در سال 1397، زمانی که نرخ ارز به حدود 20 هزار تومان رسیده بود، بانک مرکزی در نرخ 19 هزار و 500 تومان وارد بازار شد و پس از آن نرخ ارز به محدوده 10 تا 11 هزار تومان کاهش یافت".

وی تأکید کرد؛ "مداخله صحیح بانک مرکزی باید در حاشیه بازار انجام شود تا ضمن جلوگیری از ایجاد رانت، زمینه کاهش نرخ ارز فراهم شود".

این روایت از تجربه سال 1397 اکنون از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ چراکه بانک مرکزی در شرایط فعلی نیز به‌سمت عرضه ارز در حاشیه بازار حرکت کرده و سقف فروش ارز به هر کد ملی را 10 هزار دلار تعیین کرده است، بنابراین، می‌توان سیاست فعلی را تا حدی با همان الگوی مداخله‌ای مقایسه کرد که همتی از آن به‌عنوان تجربه موفق سال 1397 یاد می‌کند.


اما بررسی دقیق‌تر روند بازار ارز در سال 1397 نشان می‌دهد داستان جهش و سپس کاهش نرخ دلار، صرفاً به «مداخله در قیمت 19 هزار و 500 تومان» محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از تغییرات سیاست ارزی بانک مرکزی در آن دوره، نقش مهمی در شکل‌گیری قیمت‌ها داشت.


دلار در سال 97 چگونه از 5هزار تومان به 20هزار تومان رسید؟


در ابتدای سال 1397 نرخ دلار در محدوده 5 هزار تومان قرار داشت، با این حال، از همان ماه‌های ابتدایی سال، سیاست ارزی کشور وارد دوره‌ای از تغییرات متعدد شد.


در فروردین 1397، سیاست تثبیت نرخ ارز با اعلام دلار 4200تومانی آغاز شد، پس از آن، سامانه نیما در اردیبهشت‌ماه به‌صورت رسمی وارد مرحله فعالیت شد تا بستر بازگشت ارز صادراتی و تأمین ارز واردات باشد، سامانه نیما البته پیش از آن به‌صورت آزمایشی فعالیت خود را آغاز کرده بود و از سوم اردیبهشت 1397 فعالیت رسمی آن شروع شد. 


در ادامه، با تغییر اولویت‌های ارزی و شکل‌گیری بازار ثانویه، سازوکار تأمین ارز نیز تغییر کرد. بازار ثانویه در تیرماه 1397 برای معامله ارز صادراتی و تأمین ارز بخشی از واردات راه‌اندازی شد و قرار بود نرخ در این بازار بر اساس توافق صادرکننده و واردکننده شکل بگیرد.


در آن مقطع، هنوز بخش مهمی از ارز صادراتی پتروشیمی‌ها و فولادی‌ها با نرخ 4200 تومان در اختیار سامانه رسمی قرار می‌گرفت؛ اما در مردادماه و با تغییر سیاست ارزی، دامنه بازار ثانویه گسترده‌تر شد و ارز پتروشیمی‌ها و فولادی‌ها نیز به این بازار منتقل شد، به این ترتیب، بخش قابل‌توجهی از ارز صادراتی دیگر با نرخ 4200 تومان عرضه نمی‌شد و قیمت آن به نرخ‌های توافقی و نزدیک به بازار آزاد وابسته شد.


همزمانی این تغییر سیاست با جهش نرخ ارز، نکته‌ای است که در واکاوی تجربه 1397 نمی‌توان از آن عبور کرد.


در نمودار ارائه‌شده از سوی همتی نیز مشخص است که نرخ دلار در ابتدای سال در محدوده 5 هزار تومان قرار داشت، در مردادماه به حدود 11 هزار تومان رسید و سپس در شهریور و مهرماه جهش شدیدی را تجربه کرد و به محدوده 18 تا 20 هزار تومان رسید،


در واقع، دلار طی چند ماه بیش از سه برابر شد و در اوج خود در چهارم مهرماه 1397 به حدود 19 هزار و 350 تومان رسید.